Критичка мисла или кога уметноста му пречи на градот: Скопје и невидливите граници на слободата на изразување

Избришани дела, отстранети билборди и герила-акции што ги исмеваа урбанистичките политики отвораат прашање за тоа кој одлучува што ќе биде видливо во јавниот простор. Случаите со Игор Тошевски, групата ОПА, Велимир Жерновски и Ирена Паскали покажуваат различни начини на кои критичката уметност се соочувала со пречки. И денес нема целосна документација за одлуките, а тогашните претставници на власта не сакаат да зборуват за тој период. Авторите на делата и тогаш и сега се недвосмислено убедени дека се работело за цензура.

Јавниот простор во Скопје не е само место низ кое граѓаните минуваат на пат кон работа, училиште или дома. Тој е и простор во кој се испреплетуваат политиката, моќта, колективната меморија и правото на јавно изразување. Кој има право да постави уметничко дело на плоштад? Кој одлучува дали тоа ќе остане таму? И што се случува кога пораката што ја испраќа уметникот не се вклопува во сликата за градот што властите сакаат да ја создадат?

Во Скопје, овие прашања не се само теоретски. Во периодот од 2009 до 2016 година, неколку уметнички интервенции беа отстранети или не беа реализирани во планираната форма. Нивните судбини отвораат дилема за границите на слободата на уметничкото изразување и за критериумите според кои се одлучува која уметност може да биде присутна во јавниот простор.

 

Кога делата исчезнуваат

Во 2009 година, делото „Територии“ на Игор Тошевски беше избришано од Плоштадот Македонија од страна на Град Скопје, според податоците наведени во  овие случаи. Кураторката на делото, Елена Вељановска, откако делото беше отстрането, односно избришано од плоштадот, за медиумите изјави дека делото било уредно пријавено во надлежната служба на Град Скопје и била добиена дозвола. Од Градот во кус одговор до медиумите се тврдеше дека делото било пријавено под друг наслов и тоа било причина за негово отстранување во раните утрински часови. Но за да се разбере контекстот на ова отстранување треба да се каже дека на плоштадот „Македонија“ во Скопје, неколку месеци претходно се одржаа студентски протести против градење на црква кои завршија со насилство од страна на напаѓачи кои без најава се појавија за време на тој протест и физички се пресметуваа со демонстрантите. Делото на Тошевски имаше форма на крст.

Три години подоцна, беше отстранет билбордот „Ги чисти недостапните места“ на уметничката група ОПА, поставен во близина на Универзалната сала во Скопје.

За овој случај на експресно отстранување на рекламното пано, дел од фестивалот „Скопје Креатива“, никој не презеде одговорност, иако Град Скоје беше покровител на фестивалот. Тогашниот портпарол на градоначалникот, Неделчо Крстевски речедека за деталите околу овој случај медимите треба да се обратат кај организаторите, иако тој додаде дека знае дека организаторите имале реакции од Македонската православна црква (МПЦ).  Град Скопје во тоа време го финансираше и беше покровител на фестивалот.  За уметниците Слободанка Стевчевска и Денис Сарагиновски од групата ОПА и тогаш и од денешна перспектива се работи за брутална цензура на уметничко дело.

Во 2013 година, инсталацијата „Сета убавина мора да умре“ на Велимир Жерновски се соочи со остри реакции во медиумите блиски до тогашната власт, по што делото беше отстрането.  Ниту во тоа време, а уште помалку сега нема достапни подаоци кој наредил да се отстрани делото, туку се наведуваат чувствата на граѓаните кои биле навредени од ЛГБТИ содржина на делото.

Во 2014 година, делото на Ирена Паскали „Дупло за секое семејство, за Македонија“ не било реализирано во планираната форма, откако печатницата одбила да го испечати билбордот.

Овие настани се случиле во различни околности и не може автоматски да се прогласат за докази за единствена политика на цензура. Сепак, тие го отвораат прашањето дали критичката уметност имала помалку простор да стигне до јавноста кога ги преиспитувала политичките пораки, урбанистичките решенија или официјалните претстави за општеството.

Сепак и тогаш кога се случуваа пред една и повеќе деценија и денес, ситуацијата не е многу променета, со оглед дека центрите на моќ, како црквата и властите и денес не сакаат кога се проблематизираат некои актуелни теми во македонското општество како што е политичкото влијание на црквата, загрижувачки дискриминаторското однесување кон ЛГБТИ заедницата, или пак податоците дека (според различни статистики) земјата е една од најсиромашните во регионот.

Одговорот зависи од причините за секоја одлука. Дали делата биле отстранети поради административни пропусти, непочитување на процедури или други конкретни околности? Или нивната содржина влијаела врз начинот на кој институциите постапувале?

Без целосна документација и сведоштва од директно вклучените лица, не може со сигурност да се утврди мотивот зад секоја одлука. Но, токму разликите меѓу овие случаи покажуваат зошто е важно да се испита како се носеле одлуките за уметноста во јавниот простор.

 

Јавниот простор како политичка порака

Во годините кога се реализираше проектот „Скопје 2014“, изгледот на центарот на градот стана предмет на интензивни политички и културни дебати. Спомениците, фасадите и архитектонските интервенции не беа само прашање на естетика, туку и на историските претстави, националниот идентитет и начинот на кој власта го обликуваше јавниот простор.

Наспроти таквата официјална слика, дел од уметниците и активистите користеа алтернативни форми на изразување за да ги отворат прашањата што ги сметаа за потиснати или игнорирани. Нивните интервенции не се случуваа само во галерии и културни институции, туку на плоштади, улици, фасади и покрај реката Вардар.

Оваа разлика е суштинска. Во галеријата, публиката најчесто доаѓа со намера да гледа уметност. На улицата, уметничката порака ги затекнува граѓаните во секојдневието. Таа може да предизвика прашања, несогласување, смеа или вознемиреност, но токму таа непосредна средба го прави јавниот простор место за демократска дебата.

Проблемот настанува кога правилата за користење на тој простор стануваат нејасни или кога одлуките за дозволување и отстранување интервенции не се образложуваат на транспарентен начин. Тогаш се отвора сомнежот дали сите пораки имаат еднаква можност да бидат видливи.

 

Дрвјата со исплашени очи

Во пролетта 2015 година, на неколку локации во Скопје се појавија дрвја со исплашени, тажни очи. Фотографиите од необичните интервенции се проширија преку онлајн медиумите и социјалните мрежи.

Пораката беше едноставна: дрвјата изгледаа како да се плашат за сопствениот опстанок. Во контекст на тогашните реакции против сечењето дрвја и урбанистичките интервенции во градот, нивните очи можеа да се прочитаат како симбол на беспомошноста на природата пред одлуките на човекот.

Наместо долг текст или формално соопштение, интервенцијата користеше визуелен јазик што лесно се разбираше и се пренесуваше. Фотографиите овозможија пораката да излезе од конкретната улица и да стигне до публика што можеби никогаш немаше да се сретне со авторите на акцијата.

Сепак, досегот на една интервенција не е исто што и нејзиното влијание. За да се утврди колку таа придонела кон јавната дебата, потребно е да се разгледаат медиумските објави, реакциите на граѓаните и одговорите на надлежните институции. Не може само врз основа на распространетоста на фотографиите да се заклучи дека акцијата предизвикала промена во политиките за зеленилото.

Нејзиното значење е и во начинот на кој секојдневниот предмет — дрвото покрај улицата — станува носител на политичка порака. Природата, која во урбанистичките планови често се претставува преку бројки, површини и инфраструктурни решенија, добива симболичен глас.

Ајкули во Вардар: кога сатирата ја прекинува вообичаената слика за градот

На 16 јули 2015 година, во Вардар се појавија ајкули како дел од уметничка герила-акција. Необичната глетка, со перките што се движеле покрај објектите поставени во реката, беше забележана на видеоснимки и фотографии што се ширеа на интернет. За настанот известуваа и медиуми во регионот.

Акцијата ја користеше апсурдноста како средство за критика. Ајкулите во реката го нарушуваа вообичаениот поглед на просторот и го претвораа во сцена на сатира. Во контекст на критиките кон урбанистичките решенија во Скопје, интервенцијата можеше да се прочита како исмевање на спектакуларната, но спорна трансформација на градот.

Во интернет-изданието на весникот „Вечер“ од 16 јули 2015 година, настанот беше објавен под наслов „На некого му е до мајтап: Ајкули во Вардар“. Во текстот појавата беше претставена како несекојдневна и бизарна глетка.

Начинот на кој медиумите ја претставуваат ваквата акција е важен затоа што уметничката порака не стигнува до публиката само преку самото дело, туку и преку објаснувањето што го придружува. Ако интервенцијата се претстави само како необичен настан, нејзината критичка димензија може да остане во втор план. Ако се објасни контекстот, публиката добива можност да ги поврзе сликата и општественото прашање што стои зад неа.

Она што е видливо во самата интервенција е дека сатирата може да го направи познатото повторно чудно. А кога градот ќе се погледне од таква перспектива, се отвора можност да се преиспитаат и решенијата што дотогаш се претставувале како нормални или неизбежни.

 

Од улицата до протестот

Во текот на Шарената револуција, јавниот простор стана место на масовно политичко изразување. Графитите, перформансите и фрлањето боја врз спомениците и фасадите ја претворија визуелната интервенција во дел од протестната комуникација.

Овие акции беа поврзани со поширокото незадоволство од политичката состојба и начинот на кој се управуваше со државата. Тие отворија и судир околу значењето на јавниот простор: дали спомениците и фасадите треба да се третираат како недопирливи симболи или и тие можат да станат предмет на јавна критика?

Одговорот не е едноставен. Правото на уметничко и политичко изразување не значи дека секоја интервенција е ослободена од законски правила. Но, примената на тие правила треба да биде транспарентна и доследна, а ограничувањата да не зависат од тоа дали пораката им одговара на властите.

Овие неколку случаи на отстранување на критички уметнички дела се одвива паралелно со проектот „Скопје 2014“, кој покрај  високата и нецелосно транспарентна цена (меѓу 500 и 1 милијарда евра) , стилскиот судир со постојната бруталистичка и модернистичка архитектура по земјотресот во 1963 година, како и политичките и идеолошките тензии (анквизација и национализам) кои се засилија како резултат на „Скопје 2014“, го дава еден од можните одговори зошто на властите не им се допаѓале критички уметнички дела на јавен простор.

 

Кој има право да го обликува градот?

Прашањето за слободата на уметничкото изразување во јавниот простор е, во суштина, прашање за распределбата на моќта. Институциите имаат законски надлежности за управување со плоштадите, улиците и јавните површини. Но, јавниот простор истовремено им припаѓа на граѓаните како место за движење, средби, протести и изразување.

Кога се поставува споменик, се менува фасада или се интервенира врз урбаниот пејзаж, се испраќа порака за тоа што едно општество избира да памети и да истакне. Кога уметник поставува критичко дело, тој ја оспорува можноста една порака да остане единствена и доминантна.

Затоа, транспарентните правила за користење на јавниот простор се важни не само за уметниците, туку и за сите граѓани. Одлуките треба да бидат образложени, процедурите достапни, а можностите за изразување да не зависат од политичката подобност на содржината.

Случаите од Скопје отвораат прашање дали таквите стандарди биле доследно применувани. Но, за да се утврди дали станувало збор за систематско ограничување на критичката уметност, потребно е да се реконструираат конкретните одлуки и причините зад нив. А тоа е речиси невозможно бидејќи ниту тогаш, ниту сега нема јасни правила, а одлуките се донесуваат нетранспарентно.

Границите на слободата се откриваат во конкретните случаи

Избришаното дело на Игор Тошевски, отстранетиот билборд на групата ОПА, инсталацијата на Велимир Жерновски и нереализираниот билборд на Ирена Паскали претставуваат различни ситуации во кои уметничкото дело не останало присутно во јавниот простор во планираната форма.

Нивното значење не е само во тоа што исчезнале конкретни дела. Тие отвораат прашања за начинот на кој институциите ја користат својата моќ, за односот меѓу уметноста и политиката и за условите под кои критичките пораки можат да стигнат до јавноста.

Уметноста во јавниот простор не мора да биде пријатна, ниту мора да се согласува со официјалната слика за градот. Нејзината демократска вредност често произлегува токму од способноста да постави прашање што другите го избегнуваат.

Прашањето што останува е дали Скопје има јасни и еднакво применети правила што го штитат правото на уметниците да ја изразат својата критика, дури и кога таа е непријатна за оние што одлучуваат за изгледот на градот.

На крајот, може да се заклучи дека слободата на изразување и уметничките акции во јавен простор се значајни во контекст на развојот на демократијата и критичкото мислење во секое општество, па и во македонското. Во поновата историја тие придонесоа кон отворање на важни општествени прашања, создавање јавна дебата и поттикнување на граѓанската активност. Во услови на политички и општествени предизвици, уметноста станува форма на отпор, солидарност и демократско учество. Преку јавните акции, граѓаните не само што го изразуваат своето мислење, туку и активно учествуваат во обликувањето на општеството. Затоа, заштитата на слободата на изразување и поддршката не само на професионалните  медиуми, туку и на независна уметничка сцена се неопходни за создавање зрела демократија, заснована врз дијалог, плурализам и критичка мисла.

 

Авторка на текстот е Алескандра Бубевска, во рамки на проектот„MEdIA – Lit (Media Enhancement and Information Literacy for Democratic Engagement)“, кој е дел од програмата „Support to regional thematic networks of Civil Society Organisations (CSOs); Regional networks promoting independent pluralistic media and freedom of expression; and EU Award for Roma Integration“ (Референца: EuropeAid/179703/DH/ACT/Multi, Лот 11: Freedom of Expression and Media).Авторка на текстот е Воислав Стојановски, во рамки на проектот„MEdIA – Lit (Media Enhancement and Information Literacy for Democratic Engagement)“, кој е дел од програмата „Support to regional thematic networks of Civil Society Organisations (CSOs); Regional networks promoting independent pluralistic media and freedom of expression; and EU Award for Roma Integration“ (Референца: EuropeAid/179703/DH/ACT/Multi, Лот 11: Freedom of Expression and Media).