Критичката мисла, уметничките акции во јавен простор и дрвјата со тажни очи

Слободата на изразување претставува едно од основните човекови права и темел на секое демократско општество. Таа овозможува граѓаните слободно да ги искажуваат своите ставови, критики, идеи и емоции без страв од цензура, репресија или дискриминација. Во современите демократии, слободата на говорот и уметничкото изразување не се гледаат само како индивидуални права, туку и како неопходни механизми за развој на јавната дебата, критичкото мислење и политичката култура. Во Северна Македонија, прашањето за слободата на изразување е тесно поврзано со процесот на демократска транзиција, политичките промени и борбата за создавање активно и свесно граѓанско општество.

Слободата на изразување е темел на секоја демократија. Без неа, изборите се фасада, судовите се орудие на власта, а граѓанинот е подданик, не субјект. Но слободата на изразување не е само правна категорија — таа е и практика, навика, мускул кој треба да се вежба. И токму во тој процес на вежбање, уметноста во јавен простор игра незаменлива улога.

Јавниот простор никогаш не е неутрален. Тротоарот, плоштадот, мостот, фасадата — сите тие се терени на моќ, на меморија и на борба за значење. Во Северна Македонија, земја која сè уште го пронаоѓа своето демократско лице по децении на авторитаризам, транзиција и политичка турбулентност, уметничките акции во јавниот простор добиваат посебна тежина. Тие не се само естетски гестови — тие се политички чинови, понекогаш храбри, понекогаш провокативни, секогаш неопходни.

Уметничките акции во јавен простор претставуваат форма на комуникација помеѓу уметникот и заедницата, но и начин преку кој се отвораат општествени прашања, се проблематизираат политичките состојби и се поттикнува јавна дискусија. Јавниот простор, како место каде што секојдневно се движат граѓаните, станува сцена за критика, отпор, дијалог и демократизација на општеството.

Развојот на демократијата во Северна Македонија се одвиваше низ сложени политички и општествени процеси. По распадот на Југославија и прогласувањето независност во 1991 година, државата се соочи со предизвици поврзани со економската транзиција, етничките тензии, политичката нестабилност и слабите институции. Во таков контекст, слободата на изразување честопати беше ограничувана преку политички притисоци, контрола врз медиумите или недоволна институционална заштита на критичките гласови. Сепак, токму во вакви услови уметноста и јавните акции добија дополнително значење како алатка за отпор и критика.

Уметноста во јавен простор има моќ да допре до широк круг луѓе и да создаде директна комуникација со граѓаните. За разлика од традиционалните галерии и институции, јавниот простор е достапен за сите, без разлика на социјалниот статус, образованието или политичката припадност. Тој овозможува уметноста да стане дел од секојдневниот живот и да влијае врз јавната свест. Во Северна Македонија, многу уметници и активисти го користат токму јавниот простор за да укажат на корупцијата, национализмот, загадувањето, социјалната неправда и ограничувањето на човековите права. Дел од уметниците, особено оние кои создаваат критична уметност, во Македонија, во периодот од 2009 година почнуваат да се соочуваат со отворена цензура и ускратување на слободата на изразување, а особено кога се работеше за дела изложени во јавен простор. Во 2009 година, Град Скопје го избриша делото на Игор Тошевски „Територии“ од Плоштадот Македонија. Во 2012 година бeше отстранет билбордот на групата ОПА насловен „Ги чисти недостапните места“ поставен во близина на Универзална сала. Во 2013 година, инсталацијата на Велимир Жерновски „Сета убавина мора да умре“ беше прво жестоко нападната од медиумите блиски до власта, а потоа и отстранета. Во 2014 година делото на Ирена Паскали „Дупло за секое семејство, за Македонија“ беше отстрането од изложбата откако печатницата одби да го печати билбордот. Има уште примери каде критичката или ангажираната уметност наоѓаше на цврсто затворени врати или некои други помалку или повеќе суптилни видови цензура и игнорирање од страна на културните институции и центрите на одлучување.

Во такви услови, дел од уметниците побараа излез во неинстиуционални форми на изложување, особено на јавен простор, бидејќи, во контекст на она што го говори Шантал Муф за уметничките практики во јавниот простор, тие се залагаат за откривање на она што е потиснато од доминантниот консензус и го прават видливо она што е затскриено со „цел да им дадат глас на сите оние кои се замолчени во рамките на постојната хегемонија“, излегувајќи од границите на репрезентативното, формалното, ликовното и влегувајќи во сферите на општественото живеење, но не симболично како во модерната, туку реално втурнувајќи се во негово обликување и менување.

Во таков македонски контекст се појавуваат урбаните уметнички герила акции, пролетта 2015 година до онлајн медиумите стигнуваат фотографии од дрвја на неколку градски локации кои имаат исплашени тажни очи. Од што се плашеа дрвјата во Скопје? По полноќните сечи на дрвјата што повеќе пати ги спроведуваше градската власт на Скопје – не беше тешко да се заклучи дека дрвјата со очи се плашат за својот живот. И тоа на сите им беше јасно. Како допре оваа порака до голем број граѓани? Со едноставната, болно актуелна и недвосмислена порака што беше испратена преку неколку онлајн медиуми и социјалните мрежи. Дури и најголемите скептици, кои тврдеа дека се работи за герила маркетинг кампања за некој производ, попуштија пред реалноста на стравот во очите на тие дрвја, бидејќи ниту една пи-ар стратегија не може да го продуцира или репродуцира тој страв. Затоа што уметноста го презеде стравот како преовладувачко чувство кај многу македонски граѓани во тој момент и на духовит начин ги соочи со него.

Утрото на 16 јули, 2015 година се појавија ајкули што пливаат во Вардар. За ова известија и неколку медиуми во регионот. Видеото имаше стотици илјади прегледи на јутјуб каналот и повторно една од придобивките од оваа акција не беше само отворената критика на неосмислената и панаѓурска идеја на поставување на објекти во реката Вардар, туку разбивањето на стравот од режимот кај македонскиот граѓанин. А како известуваа различните медиуми во зависност дали беа професионални или пропагандистички е посебна тема за анализа. На пример, пропагандистичките и провладини медиуми и веднаш удрија во спротивна насока, односно во сеење страв и паника. Па така весникот Вечер под наслов „На некого му е до мајтап: Ајкули во Вардар“! (интернет издание на „Вечер“, 16 јули) пишува: „Утринава во Скопје беше забележана несекојдневна глетка, ајкули пливаа во Вардар. Нивните црни перки кружеа околу барокните галии, жалните врби и другите атракции во реката Вардар. Неколку случајни минувачи ја документирале бизарната и неввобичаена глетка со видео и фотографии кои подоцна ги споделиле на социјалните мрежи.“

Еден од најзначајните примери за поврзаноста помеѓу уметничките акции и демократијата е периодот на масовните граѓански протести во изминатата деценија. Во текот на политичките кризи, јавниот простор во Скопје и другите градови се претвори во место на отпор. Графитите и перформансите станаа форма на политичка комуникација преку која граѓаните ги изразуваа своите ставови и незадоволство. Особено значајна беше „Шарена револуција“, кога протестите против политичката корупција и злоупотребата на власта добија силна визуелна и уметничка димензија. Фрлањето боја врз спомениците и фасадите не беше вандализам, туку протест против наметнатите националистички наративи и нетранспарентното трошење на парите на граѓаните.

Овие акции покажаа дека креативниот активизам може да биде моќна форма на политичко учество. Таа не само што ја изразува критиката, туку и создава нови форми на колективна свест и солидарност. Учесниците во ваквите акции често не се професионални уметници, туку граѓани што преку креативни методи сакаат да влијаат врз општествените процеси. На тој начин, уметноста станува средство за демократизација, бидејќи го охрабрува активното учество на граѓаните во јавниот живот.

Критичкото мислење е суштински дел од демократското општество. Тоа подразбира способност на поединецот да анализира, преиспитува и аргументира, наместо пасивно да ги прифаќа информациите и авторитетите. Во општества каде што критичкото мислење е слабо развиено, лесно се создаваат манипулации, политичка пропаганда и авторитарни тенденции. Затоа, слободата на изразување и уметничките акции имаат важна образовна и општествена функција. Тие ги поттикнуваат граѓаните да размислуваат, да поставуваат прашања и да се вклучуваат во јавната дебата.

Во Северна Македонија, развојот на критичкото мислење често се соочува со пречки. Политичката поларизација, влијанието на партиите врз медиумите и недостатокот на независни културни институции создаваат средина во која критичките ставови не секогаш се прифаќаат. Во таков контекст, независната сцена и уметничките колективи имаат клучна улога. Преку изложби, улични акции, театарски перформанси и алтернативни фестивали, тие отвораат теми што често се игнорираат во официјалниот дискурс. Овие иницијативи создаваат простор за дијалог и ја охрабруваат јавноста да размислува надвор од доминантните политички и медиумски наративи.

Посебно значење имаат младите уметници и активисти кои преку современи форми на изразување ја поврзуваат уметноста со секојдневните проблеми на граѓаните. Социјалните мрежи дополнително го проширија влијанието на јавните акции, бидејќи овозможуваат брзо ширење на информациите и мобилизација на јавноста. Денес, една уметничка интервенција во јавен простор може за кратко време да стане дел од националната дебата и да предизвика реакции кај институциите и медиумите. На тој начин, уметноста добива нова политичка и комуникациска моќ.

Сепак, слободата на изразување во Северна Македонија и понатаму се соочува со бројни предизвици. Новинарите, активистите и уметниците честопати се изложени на говор на омраза, закани или политички притисоци. Во одредени случаи, јавните акции се третираат како нарушување на јавниот ред, наместо како легитимен демократски израз. Дополнително, постои опасност од автоцензура, кога поединците избегнуваат јавно да ги искажат своите ставови поради страв од последици. Ова покажува дека демократијата не се развива само преку формалните институции и закони, туку и преку создавање култура на толеранција, дијалог и почитување на различните мислења.

Уметничките акции во јавен простор имаат способност да ја разбијат пасивноста и да создадат чувство на заедничка одговорност. Кога граѓаните гледаат уметничка интервенција што директно се однесува на нивниот живот, тие полесно се идентификуваат со проблемот и стануваат подготвени да реагираат. На пример, акции поврзани со загадувањето на воздухот, уништувањето на зелените површини или насилството врз маргинализираните групи придонесуваат за создавање јавна свест и притисок врз институциите. Во тој процес, уметноста станува средство за општествена промена.

Јавниот простор е исто така место на симболична борба за идентитет и моќ. Во Северна Македонија, архитектурата, спомениците и урбаните интервенции често биле користени за политички цели. Проектот „Скопје 2014“ претставува еден од најконтроверзните примери за користење на јавниот простор во функција на создавање национален наратив. Многу уметници и интелектуалци го критикуваа овој проект како пример на политичка инструментализација на културата и ограничување на плурализмот. Од друга страна, реакциите против овој проект покажаа дека јавниот простор може да стане место на отпор и демократска дебата.

Македонија не е сама во овие предизвици. Низ целиот Западен Балкан, уметниците и активистите кои работат во јавниот простор се соочуваат со слични тензии. Во Белград, во Сараево, во Тирана, во Подгорица — насекаде постои борба за тоа чии гласови се слушаат на улица, а кои треба да молчат.

Процесот на евроинтеграција, иако бавен и фрустрирачки за македонските граѓани, создава одреден рамковен притисок врз властите за поголемо почитување на основните слободи. Медиумската слобода и слободата на изразување редовно се споменуваат во извештаите на Европската Комисија — понекогаш со пофалби, почесто со загриженост

Во демократско општество, уметноста не треба да биде само декоративна или забавна, туку и критичка. Нејзината улога е да поставува непријатни прашања, да ги преиспитува нормите и да ги отвора темите што институциите сакаат да ги избегнат. Токму затоа, слободата на уметничко изразување е тесно поврзана со слободата на говорот и човековите права. Кога уметниците имаат можност слободно да создаваат и да дејствуваат во јавен простор, тие придонесуваат за развој на поотворено и подемократско општество.

Образованието има важна улога во поттикнувањето на критичкото мислење и разбирањето на уметноста како форма на општествен ангажман. Во Северна Македонија, потребно е поголемо вклучување на современата уметност, медиумската писменост и граѓанското образование во целокупниот образовен систем. Учениците, студентите и младите треба да се охрабруваат да анализираат, дебатираат и креативно да се изразуваат. Само така може да се создаде генерација што активно ќе учествува во демократските процеси и ќе ги брани слободите и правата.

Демократијата не е состојба што еднаш се постигнува, туку е постојан процес на борба, преиспитување и учество. Уметничките акции во јавен простор се дел од тој процес, бидејќи ја одржуваат живa јавната дебата и ги потсетуваат граѓаните дека демократијата бара активно учество и критичка свест.

На крајот, може да се заклучи дека слободата на изразување и уметничките акции во јавен простор се значајни во контекст на развојот на демократијата и критичкото мислење во секое општество па и во македонското. Во поновата историја тие придонесоа кон отворање на важни општествени прашања, создавање јавна дебата и поттикнување на граѓанската активност. Во услови на политички и општествени предизвици, уметноста станува форма на отпор, солидарност и демократско учество. Преку јавните акции, граѓаните не само што го изразуваат своето мислење, туку и активно учествуваат во обликувањето на општеството. Затоа, заштитата на слободата на изразување и поддршката не само на професионалните  медиуми, туку и на независна уметничка сцена се неопходни за создавање зрела демократија, заснована врз дијалог, плурализам и критичка мисла.

 

Авторка на текстот е Александра Бубевска, во рамки на проектот„MEdIA – Lit (Media Enhancement and Information Literacy for Democratic Engagement)“, кој е дел од програмата „Support to regional thematic networks of Civil Society Organisations (CSOs); Regional networks promoting independent pluralistic media and freedom of expression; and EU Award for Roma Integration“ (Референца: EuropeAid/179703/DH/ACT/Multi, Лот 11: Freedom of Expression and Media).